نقش تربیتی و ارشادی

امام کاظم علیه السلام نخستین بنیانگذار

بنیانگذار این دانشگاه علمی بزرگ، امام امیرالمؤمنین علیه السلام نخستین رهبر [ صفحه ۹۰ ] دانش و ترقی در اسلام بود. آن
بزرگوار برای گسترش علوم و تمدن مسلمانان کوشید و مسجد کوفه را مدرسهی خود قرار داده و از بالای منبر مسجد کوفه
خطبه های زرین خود را که مشتمل بر علم اقتصاد، سیاست، ادارهی مملکت، فلسفه و حکمت، اصول تربیت (با هدف عمیق در
مرحلهی رفتار و اخلاق صحیح) بود، ایراد کرد. بویژه اصحاب و یاران مخصوصش را از علوم تابناک خود که از پیامبر گرامی (ص)
سرچشمه میگرفت، بهرهمند ساخت، و آنان علوم کلام، توحید، فقه، شریعت، تفسیر، بلاغت و دیگر علوم را از وی آموختند و
جهان اسلام را با تألیفات و آثار خود سیراب کردند. از آن جمله عبدالله بن عباس، حبر این امت و مرجع بزرگ در علوم قرآنی بود،
و ابوالأسود دوئلی که نخستین استاد در علم نحو به شمار میرود همچنین ابورافع همان کسی که تاریخ جنگها و شرح حالها را
نوشت [ ۹۳ ] ، وی صاحب کتاب سنن و احکام و داوری است [ ۹۴ ] صحابه این کتاب را به عظمت یاد میکردند و او را بر بسیاری از
دانشمندان نظیر خود که بر حیات اندیشهی اسلامی روشنی بخشیدند، ترجیح میدادند. [ ۹۵ ] . امام حسن علیه السلام – ریحانۀ
صفحه ۵۲ از ۲۷۲
الرسول و سبط اکبر – پس از پدر بزرگوارش در راه پیشبرد و پاسداری از مؤسسهی علمی پدرش قیام کرد، اما پس از نیرنگ مردم
عراق با وی، از کوفه به مدینه انتقال یافت و مسجد پیامبر (ص) را مدرسه قرار داد و درسهای علمی خود را آن جا تدریس میکرد.
راویان و محدثان، برخی از شاگردان نامدار و راویان حدیث از آن حضرت را نام بردهاند، از آن جمله: حسن مثنی، مسیب بن نجبه،
سوید بن غفلۀ، علاء بن عبدالرحمن، شعبی، هبیره بن برکم، اصبغ بن نباته، جابر بن خلد، ابوالجواز، عیسی بن مأمون بن زراره، نفالۀ
بن مأموم، ابویحیی عمیر بن سعید نخعی، ابومریم بن قیس ثقفی، طحرب عجلی، اسحق بن یسار – پدر محمد بن اسحق -،
عبدالرحمن بن عوف، سفین بن لیل، و عمر بن قیس، که همهی اینها از اهل کوفه [ صفحه ۹۱ ] بودند. [ ۹۶ ] . مدینه با این که از
شادابترین شهرهای اسلامی از نظر علم، ادب و فرهنگ بود، درخشیدن گرفت. امام حسین علیه السلام پس از شهادت برادرش به
پاسداری از این دانشکده و تغذیهی دانشجویان بوسیلهی علوم مختلف پرداخت، اما امام علیه السلام با اینان مدت زیادی نبود که
دچار طاغوت زمان – یزید بن معاویه – شد و در امتحان دشواری گرفتار آمد و یزید کفر و بیدینی خود را علنی کرد. در این
موقعیت بود که امام حسین علیه السلام یک ضرورت دینی تشخیص داد که خون گران قیمت خود را فدای دین جدش بنماید و در
راه کلمهی توحید و نجات مسلمانان از ظلم و جور بنیامیه، ستارگان درخشانی از فرزندان و اهل بیت خود را قربانی دهد و بالاترین
فداکاری را در راه حق و آفریدگار جهان، به نام خود به ثبت رساند، که تاریخ بشریت بالاتر و ارزشمندتر از آن را، بهخود ندیده
است. پس از شهادت امام حسین علیه السلام فرزندش علی بن الحسین [ ۹۷ ] علیهماالسلام مشغول عبادت شد، همواره روزها،
روزهدار، و شبها را به انفاق در راه خدا میپرداخت به طوری که از زیادی عبادت چون مشک خشکیدهای شد، علاوه بر آن
غمهای طاقتفرسایی که در مراحل مختلف زندگی بر آن حضرت وارد گردید و نیز آنچه از مصائب و گرفتاریها که بر پدر
بزرگوارش رسید، فاجعهی کربلا پیوسته در مقابل چشمش مجسم بود و در امواجی از غمها و غصه ها گرفتار بود. او را به حق یکی
از گریهکنندگان پنجگانه به شمار آوردهاند که مصیبت و سوز و گداز را در جهان هستی تجسم بخشیدند! با وجود این همه آلام
سهمگین که پیوسته دست به گریبان او بود نقش مهمی را در افزایش دانشمندان و راویان احادیث خود، در علوم و فنون مختلف
ایفا کرد. فرزندانش: محمد، زید، عبدالله – ابوسلمۀ بن عبدالرحمن، طاووس بن [ صفحه ۹۲ ] کیسان، ابوالزناد، عاصم بن عمر بن
قتاده، عاصم بن عبیدالله، قعقاع بن حکیم، زید بن اسلم، حکم بن عتیبه، حبیب بن ابیثابت، ابوالاسود محمد بن عبدالرحمن بن
نوفل، مسلم البطین، یحیی بن سعید انصاری، هشام بن عروه، علی بن زید بن جدعان و دیگران از آن بزرگوار نقل حدیث کردهاند
را که به منزلهی انجیل آل « صحیفهی سجادیه » ۹۸ ] . این راویان حدیث، از آن بزرگوار علوم مختلف را روایت کردهاند، از جمله ]
محمد (ص) است و این بدان خاطر است که این صحیفه مشتمل بر سرمایه های فکری برجستهای از قوانین اخلاقی و اصول فضیلت و
که برجستهترین رسالهای است که در اسلام فراهم آمده – از آن حضرت – « رسالهی حقوق » علوم توحید و غیره است. همچنین
است. در این رساله، برای حقوق دولت بر مردم و مردم بر دولت و حقوق مسلمانان بر یکدیگر – همان طوری که برنامه های کلی
برای اصول تربیت و انواع راه و روش تعلیم را تعیین کرده است – و حقوق معلم بر شاگردان و دیگر حقوقی که مردم در دوران
زندگی فردی و اجتماعی بدانها نیازمندند، قوانین سازندهای را وضع کرده است. از آن بزرگوار سخنان شایسته و نظرات پرارج و
ضربالمثلهایی نقل کردهاند، به این ترتیب امام سجاد علیه السلام در ساختار زندگی علمی و پیشرفت حیات فکری تمام مردم دنیا
سهم بسزایی دارد. امام محمد باقر [ ۹۹ ] علیه السلام پس از شهادت پدرش بزرگوارش، به سرپرستی این مؤسسهی دینی و افزایش
دانشمندان و دانشجویان علوم و آداب اسلامی، همت گماشت. در دوران آن حضرت مدارس علمی درخشیدن گرفت و دانشمندان
در اطراف آن بزرگوار گرد آمده و از زلال علومش سیراب میشدند. وی در عصر خود، تنها مرجع [ صفحه ۹۳ ] برای جهان اسلام،
در علوم شرعی بود، مالک جهنی دربارهی او میگوید: اذا طلب الناس علم القرآن کانت قریش علیه عیالا و ان فاه فیه ابنبنت النبی
تلقت یداه فروعا طوالا نجوم تهلل للمدلجین فتهدی بانوارهن الرجال [ ۱۰۰ ] . دانشمندان عصر، در برابر آن بزرگوار کوچکی
صفحه ۵۳ از ۲۷۲
میکردند [ ۱۰۱ ] و این خود دلیل بر اعتراف ایشان به مقام والای علمی آن حضرت بود که هیچ کسی بدان پایه نمیرسید. راویان
مورد اطمینان، قسمتهای زیادی از فقه اهل بیت علیهم السلام را از آن حضرت نقل کردهاند، مانند زراره بن اعین، که امام صادق
۱۰۲ ] . و محمد بن مسلم که ] «. اگر زراره نبود گمان میکردم که احادیث پدرم به زودی از بین برود » : علیه السلام دربارهی او فرمود
اگر » : از او سه هزار حدیث استفاده کرده است [ ۱۰۳ ] ، و ابوبصیر که امام صادق علیه السلام دربارهی او، و برادرانش فرموده است
۱۰۴ ] . و عبدالملک بن اعین که امام صادق علیه السلام دربارهی او دعا ] «. اینان نبودند، آثار نبوت گسسته شده و از بین میرفت
«! بار خدایا اباضریس را که ما در نظر او بهترین خلق تو هستیم، روز قیامت، در زمرهی یاران محمد (ص) قرار ده » : کرد و گفت
است، اعرج، زهری، ابوجهضم – موسی بن سالم – قاسم بن فضل، اوزاعی، « صحاح سته » ۱۰۵ ] . و عمر بن دینار که یکی از رجال ]
[ ابنجریح، اعمش، شیبۀ بن نصاح، عبدالله بن ابیبکر، عمر بن حزم، عبدالله بن عطا، بسام صیرفی، حرب بن سریج، [ صفحه ۹۴
حجاج بن ارطاره، محمد بن سوقه، مکحول بن راشد، معمر بن بسام [ ۱۰۶ ] و دیگران از آن بزرگوار نقل حدیث کردهاند. در زمان
آن حضرت حیات علمی درخشیدن گرفت و دانشگاه اهل بیت علیهم السلام که جهان اسلام را در تمام جهات نهضت فکری کمک
میکرد، رشد یافت.
برگرفته از کتاب تحلیلی از زندگانی امام کاظم علیهالسلام نوشته: محمد رضا عطایی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *