احادیث و سخنان

امام کاظم و تاویل آیه نور

صالح بن سهل الهمذانی قال، قال ابوعبدالله (ع): فی قول الله تعالی – الله نورالسماوات و الارض، کمشکوه: فاطمه علیهاالسلام. فیها مصباح: الحسن. المصباح فی زجاجه: الحسین. کوکب دری: فاطمه کوکب دری بین نساء اهل الدنیا. من شجره مبارکه: ابراهیم. لا شرقیه و لا غربیه: لا یهودیه و لا نصرانیه. زیتها یضیء: یکاد العلم یتفجر بها. نور علی نور: امام منها بعد امام. یهدی الله لنوره: یهدی الله للائمه. او کظلمات… الروایه.
و عن علی بن جعفر، عن اخیه موسی (ع): مثله.
کافی باب ان الائمه نور الله ح ۵
ترجمه: صالح بن سهل از اهل شهر همدان گفت، حضرت امام ششم (ع) در پیرامون آیه نور فرمود: مشکاه: حضرت زهراء سلام الله علیها باشد.
مصباح: امام مجتبی (ع) است.
زجاجه: امام ابوعبدالله حسین (ع) باشد.
کوکب دری: حضرت زهراء سلام الله علیها باشد از میان زنها.
شجره مبارکه: حضرت ابراهیم خلیلالله است.
لا شرقیه و لا غربیه: او متمایل به یهودیت و نصرانیت نیست.
زیتها یضیء: اضاءه و نشر علوم و حقائق است از او.
نور علی نور: امامی پس از امامی از آن ظاهر شود.
یهدی الله لنوره: هدایت به حضرات ائمه (ع) باشد.
و علی بن جعفر از برادرش امام هفتم (ع)، مثل این روایت را نقل کرده است.
توضیح: این تاویل برای توضیح و تطبیق و ذکر مصادیق باشد.
۱- الله نور: نور الهی در همه عوالم سماوی روحانی، و ارضی که جهان طبیعت و جسم است، و در جمیع موجودات و ممکنات، جلوهگر بوده، و با افاضه فیض وجود، و ظهور نور هستی در همه مراتب عوالم خلقت، همه را فراگرفته است.
و چون عوالم و موجودات دارای مراتب و طبقاتی باشند: قهرا تجلیات نور حق متعال نیز به اقتضای این طبقات در مقام ظهور از لحاظ شدت و ضعف متفاوت خواهد بود.
و باید متوجه باشیم که: نور پروردگار متعال مانند نور مادی محسوس محدود نیست، بلکه نور او بالاتر و متعالیتر و منزهتر از انوار ملکوتی و جبروتی و نافذتر و لطیفتر از همه انوار معقول و محسوس باشد، و وجه جامعی که در میان انواع نور موجود است: عنوان روشنایی خود در مقابل ظلمت، و روشنکننده موجودات دیگر است، و این معنی را درباره نور پروردگار متعال میتوان تعبیر کرد که: او حیات مطلق نامحدود بوده، و حیاتبخش موجودات دیگر است، و فیض و رحمت و بخشش او به همه عوالم منبسط و متجلی گشته است.
و اما فهم حقیقت نور ذات: از وسع استعداد و از قوه حواس و ادراک ما بیرون است.
۲- مثل نور کمشکوه: این تمثیل از لحاظ آثار محسوس باشد، تا قابل فهم و تصور گردد، و سپس در مقام تاویل آن هم چون انسان نمونه کاملی است از عالم کبیر، و همه مراتب عوالم طبیعت و ملکوت و جبروت و از لاهوت در وجود او منطوی است: بهتر و روشنتر قابل تطبیق میشود.
مخصوصا اینکه از کاملترین و جامعترین افراد انسان این معنی انتخاب گشته، و در وجود آنان این انطباق صورت گرفته، و برای آیه نور از آنها مثال آورده شود.
و مشکوه به معنی جای چراغ است، و چراغ دارای شیشه و مرکز نور و روشنایی باشد که شیشه و مشکوه از آنجا روشن گشته و نور گرفته و به خارج روشنایی میدهند.
و اگر از لحاظ مادی و روحانی بخواهیم مثالی بیاوریم، بهترین مثال همین است که در روایت باب ذکر شده است. و اما ابتداء در تمثیل به مشکوه: برای این است که نظر در مرتبه اول به بیان نور محیط به همه سماوات و ارض، و برای عموم طبقات مردم است، نه برای خواص که نظر به مصباح باشد.
۳- کمشکوه فاطمه علیهاالسلام: حضرت زهراء سلام الله علیها مصداق حقیقی و ظاهری و باطنی مشکوه است، زیرا او نمونه کاملی است از سماوات و ارض (عوالم علوی و سفلی)، و او مادر ولی خدا امام دوم و همچنین امام سوم است، و بلکه نه امام دیگر نیز از اولاد اطهار او هستند.
پس هرگز در عالم خلقت چنین مشکوتی پیدا نمیشود که مادر یازده امام و فرزند پیغمبر خاتم انبیاء، و از شجره طیبه مبارکه بوده، و در عین حال مظهر اتم صفات الهی باشد.
و اما ضبط و تنظیم و حفظ و بسط و نشر نور که از وظائف طبیعی و خواص مشکوه است: در این مورد نیز آن حضرت ضبط و حفظ و تربیت فرزندش که مظهر نور خدا و مجلی علم و حقیقت و معرفت و ولایت است، بوده، و وسیله بسط و نشر علم و معرفت گشته است.
۴- فیها مصباح الحسن (ع): مصباح آلت روشنایی است که بدون واسطه نور بدهد، اگرچه نور دادن او محتاج به وجود شرائط و نبود موانع باشد.
و مصباح مانند چراغی است که با روغن یا نفت یا برق یا گاز و یا به وسیله دیگر روشن شده و روشنایی میدهد. و مصباح روحانی نورش معنوی و روحانی است، نه نور محسوس مادی، مانند نور علم و روحانیت و معرفت و سائر مقامات معنوی الهی.
و این نور معنوی است که: مردم را به سوی سعادت و خیر و کمال و حقیقت و عدالت و عبودیت و طهارت و صلاح و حسن نیت، هدایت و سوق میدهد.
و همین طوری که مصباح مادی انسان را برای زندگی مادی ظاهری راهنمایی میکند: مصباح معنوی نیز به سوی حیات روحانی و زندگی حقیقی و سعادت ابدی سوق میدهد.
۵- المصباح فی زجاجه: الحسین (ع): زجاجه شیشه صاف و پاک و لطیفی است که چون روی مصباح قرار گیرد: نور آن را معتدل و روی میزان صحیح کرده، و از باد و موانع دیگر حفظ نموده، و موجب بسط و نشر نور میشود.
و آن حضرت در زمان حیات برادرش امام مجتبی (ع) و پس از وفات او، پیوسته حافظ و ضابط مقامات روحانی و نور ولایت او بوده، و در بسط و نشر اهداف مقدس او کوشا شده، و برای دفاع از شخصیت الهی او مجاهدت مینمود.
آری چون نه امام از ذریه او بودند: در حقیقت از این جهت که مقام زجاجه بودن از مصباح باشد، همگی برنامه امام حضرت ابوعبدالله (ع) را اجراء کرده، و نور ولایت مصباح را حافظ و ضابط و ناشر گشتند. و اما جهت انتخاب آن حضرت برای مقام زجاجه بودن، و انتخاب امام مجتبی برای مصباح شدن: از این لحاظ است که اولا – امام حسن (ع) سبط اکبر بود. و ثانیا – امام حسین (ع) ده سال در ظل ولایت و مقام امامت او قرار گرفته و از او اطاعت مینمود. و ثالثا – حضرت مجتبی (ع) اشبه مردم بود به رسول اکرم (ص) از جهت خلق و بزرگواری و هیبت و روش. و رابعا – امام حسین (ع) پس از او به مقام ولایت و امامت رسیده، و برای حفظ و ضبط مناسبتر است. و خامسا – حضرات ائمه دیگر همه از اولاد امام حسین (ع) هستند، و عنوان زجاجه بودن ادامه پیدا میکند. و سادسا – رسول اکرم (ص) فرمود: اما الحسن فان له هیبتی و سوددی. و اما الحسین فان له جودی و شجاعتی. و صفت جود و شجاعت و مقاومت در مقابل حوادث و موانع، متناسب با زجاجه بودن است.
۶- الزجاجه کانها کوکب دری: زجاجه در اثر تلالو و تجلی نور مصباح مانند ستاره درخشانی شده، و افاضات مصباح به وسیله آن صورت خارجی پیدا میکند.

و اما کوکب درخشانی که از شجره مبارکهای نور میگیرد: عبارت است از وجود نورانی و روحانی باعظمت حضرت زهراء سلام الله علیها. پس وجود آن حضرت از دو جهت مورد تشبیه (مشبهبه) قرار میگیرد: از جهت مادر بودن به حضرات ائمه (ع) که زجاجه و مصباح هستند: تشبیه به مشکوه شده است. و از لحاظ منعکس شدن نور مصباح و زجاجه و هم روشن شدن از شجره مبارکه نبوت و ولایت: تشبیه به کوکب دری گشته است.
و کوکب: چیزی است که متجمع شده و نور یا عظمت یا زیبایی از آن متجلی شود. و دری: چیزی است که در آن جریان و سیلانی از خیر و نور و نعمت بوده، و از محلی بیرون آید. و وجود آن حضرت چنین است: زیرا او مظهر عظمت و نور و زیبایی و جمال روحانی بوده، و مجرای خیر و برکت و رحمت و نور و معرفت باشد.
آری آن حضرت امالائمه و خیر نساء العالمین و بنت رسولالله خاتم النبیین و از شجره مبارکه خلیل الرحمن است.
و آن حضرت در هر دو جهت از تشبیه: مثل اعلی و مصداق اتم و منحصر به فرد باشد. پس تکراری در تشبیه نیست.
۷- نور علی نور، امام بعد امام: پس میباید این جمله مربوط به کوکب باشد، و چون کوکب تفسیر زجاجه است، و زجاجه هم در معنی تاویل شد به حضرات ائمه (ع): پس تفسیر کردن نور علی نور به جمله امام بعد امام صحیح خواهد بود.
و همچنین جمله یهدی الله للائمه: نتیجه تاویلات گذشته خواهد بود، زیرا نور سماوات و ارض تاویل شد به مشکوه و مصباح و زجاجه، که عبارت شد از حضرت زهراء و فرزندانش.
—————————————————————————————————————————————–
منبع: احادیث صعب امام هفتم و بررسی و تحقیق و توضیح لازم از آنها؛ علامه مصطفوی؛ مرکز نشر آثار علامه مصطفوی چاپ اول ۱۳۸۵٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام کاظم علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *